વૈશ્વિક રાજકારણમાં અત્યારે 'તેલની રમત' લોહીયાળ બની રહી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની રણનીતિ હવે સ્પષ્ટ થઈ રહી છે - તેમનું નિશાન વેનેઝુએલા કે ઈરાન નથી, પણ અસલી ટાર્ગેટ ચીન છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર ઈરાન સાથે ચાલી રહેલી ખેંચતાણ વચ્ચે હવે ટ્રમ્પની નજર ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયા વચ્ચેના સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ 'મલક્કા' પર ટકી છે. ચીનનું 80% તેલ આ જ રસ્તેથી પસાર થાય છે. જો અમેરિકા આ માર્ગને નિયંત્રિત કરે, તો ચીનનું અર્થતંત્ર ઘૂંટણિયે પડી શકે છે. શું ભારત આ રમતમાં અમેરિકાનો મોટો સાથી બનશે?
વેનેઝુએલા અને ઈરાન: રણનીતિના બે સ્તંભ
જાન્યુઆરી 2026 માં વેનેઝુએલા પર હુમલો કરીને અમેરિકાએ ત્યાંના 300 અબજ બેરલ તેલ પર કબજો જમાવ્યો. આ ચીન પર સીધો પ્રહાર હતો, કારણ કે ચીન વેનેઝુએલાના તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર હતો. ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરીમાં ઈરાન પરના હુમલા અને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં સર્જાયેલી મડાગાંઠે સાબિત કર્યું કે ટ્રમ્પ ચીનની એનર્જી સપ્લાય લાઈનને ગૂંગળાવવા માંગે છે.
મલક્કા જલડમરુમધ્ય: ચીનની સૌથી મોટી નબળાઈ
ચીન માટે મલક્કા એ 'ચોક પોઈન્ટ' છે. વર્ષ 2003માં ચીની રાષ્ટ્રપતિ હૂ જિન્તાઓ દ્વારા આપવામાં આવેલ શબ્દ 'મલક્કા ડિલેમા' (Malacca Dilemma) આજે હકીકત બની રહ્યો છે. ખાડી દેશો અને આફ્રિકાથી આવતું ચીનનું 80% તેલ આ સાંકડા માર્ગેથી પસાર થાય છે. જો અમેરિકા અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે નવી સંરક્ષણ ભાગીદારી થાય, તો ચીનનો આ રસ્તો ગમે ત્યારે બંધ થઈ શકે છે.
ચીન પાસેના વિકલ્પો
જો અમેરિકા મલક્કાનો ઉપયોગ હથિયાર તરીકે કરે, તો ચીન પાસે ત્રણ વિકલ્પો છે:
- રશિયા અને મધ્ય એશિયાથી જમીન માર્ગે પાઈપલાઈન દ્વારા તેલ મંગાવવું.
- 'શેડો ટેન્કર ફ્લીટ' (અદ્રશ્ય જહાજો) દ્વારા ચોરીછૂપીથી તેલ લાવવું.
- સિંગાપોર અને મલેશિયા પર રાજકીય દબાણ લાવવું.
જોકે, ચીન પાસે 1.3 અબજ બેરલ તેલનો ઈમરજન્સી સ્ટોક હોવાનું પણ મનાય છે.
ભારતની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા
મલક્કાના વિવાદમાં ભારત સૌથી મજબૂત સ્થિતિમાં છે. અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ આ જળમાર્ગના પ્રવેશદ્વાર પર સ્થિત છે. ભારત અહીંથી ચીની જહાજો પર બાજ નજર રાખી શકે છે. અમેરિકા અને ભારતની મિત્રતા ચીન માટે 'મલક્કા ડિલેમા' ને વધુ ઘાતક બનાવી શકે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની 'અમેરિકા ફર્સ્ટ' નીતિ હવે ચીનને ચારેબાજુથી ઘેરવાની રણનીતિમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. હોર્મુઝમાં ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ ભલે અત્યારે હેડલાઈન્સમાં હોય, પણ અસલી જંગ તો પેસિફિક અને હિંદ મહાસાગરના આ સાંકડા જળમાર્ગો પર લડાશે. ચીન છેલ્લા બે દાયકાથી 'સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ' (મોતીઓની માળા) દ્વારા જે ઘેરાબંધી કરી રહ્યું હતું, અમેરિકા હવે તેને જ તેના જ હથિયારથી માત આપી રહ્યું છે.
ભારત માટે આ એક સુવર્ણ તક છે કે તે ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પોતાની દરિયાઈ તાકાત બતાવે. અંદમાનમાં ભારતનું સૈન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ચીન માટે સૌથી મોટો પડકાર છે. આ લડાઈ માત્ર તેલની નથી, પણ આવનારા દાયકાઓમાં વિશ્વ પર કોનું વર્ચસ્વ રહેશે તેની છે. જો અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો મલક્કા પર પકડ મજબૂત કરે, તો ચીન માટે પોતાનું અર્થતંત્ર બચાવવું મુશ્કેલ બનશે. આ ભૌગોલિક રાજકીય ચેસની રમતમાં ટ્રમ્પનો આ 'ટ્રિપલ એટેક' ચીનને પરાસ્ત કરશે કે કેમ, તે તો આવનારો સમય જ કહેશે, પણ અત્યારે તો સમુદ્રમાં ગરમી વધી રહી છે.