મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે એક મોટી ખબર સામે આવી છે. રિપોર્ટ્સ મુજબ, ઈરાને અમેરિકા તરફથી મોકલાયેલા 15 સૂત્રીય શાંતિ અને યુદ્ધવિરામ પ્રસ્તાવને સંપૂર્ણપણે નકારી દીધો છે. કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે આ પ્રસ્તાવ પાકિસ્તાન મારફતે ઈરાન સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં ટ્રમ્પના ખાસ દૂત સ્ટીવ વિટકોફની ભૂમિકા મહત્વની રહી હતી.
ઈરાની અધિકારીઓએ આ પ્રસ્તાવને “થોપાયેલું યુદ્ધ” ગણાવ્યું છે અને સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે યુદ્ધ ક્યારે અને કેવી રીતે બંધ થશે, તેનો નિર્ણય વોશિંગ્ટન કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ નહીં, પરંતુ તેહરાન કરશે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની કૂટનીતિક કોશિશ કેમ નિષ્ફળ ગઈ?
રિપોર્ટ્સ પ્રમાણે, અમેરિકા ઈચ્છતું હતું કે ઈરાન કેટલીક શરતો સ્વીકારે જેથી વિસ્તારમાં તણાવ ઓછો થઈ શકે અને પ્રતિબંધો હળવા થાય. પરંતુ તેહરાન તરફથી આવેલા જવાબે અમેરિકાની આશાઓને મોટો ઝટકો આપ્યો છે.
ઈરાની મીડિયાના જણાવ્યા મુજબ, અમેરિકા દ્વારા મોકલાયેલા પ્રસ્તાવમાં પરમાણુ કાર્યક્રમ, મિસાઈલ ક્ષમતાઓ અને પ્રાદેશિક પ્રોક્સી જૂથોને લઈને કડક શરતો હતી. તેના જવાબમાં ઈરાને પણ પોતાની જ કડક માંગણીઓ જાહેર કરી દીધી.
ઈરાનનો કડક સંદેશ: “આ યુદ્ધ થોપાયેલું છે”
ઈરાની સરકારી ટીવી અને અન્ય મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, એક સિનિયર અધિકારીએ કહ્યું કે આ યુદ્ધ ઈરાન પર થોપવામાં આવ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે:
“આ એક થોપાયેલું યુદ્ધ છે. તેનો અંત ત્યારે જ આવશે જ્યારે ઈરાન નક્કી કરશે, ટ્રમ્પ કે બીજું કોઈ નહીં.”
આ નિવેદન બાદ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે હાલમાં બંને પક્ષો વચ્ચે સમાધાનની શક્યતા ખૂબ ઓછી છે.
ઈરાને મૂકી પોતાની 5 મોટી શરતો
અમેરિકાના પ્રસ્તાવને નકારી કાઢ્યા બાદ ઈરાને યુદ્ધવિરામ માટે પોતાની 5 સખત શરતો વિશ્વ સામે મૂકી છે.
1) સૈન્ય આક્રમણ સંપૂર્ણ બંધ થવું જોઈએ
ઈરાનનું કહેવું છે કે અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓ તરફથી કોઈપણ પ્રકારની હવાઈ હુમલા, સૈન્ય કાર્યવાહી અથવા ટાર્ગેટેડ કિલિંગ્સ પર તરત રોક લગાવવી જોઈએ.
2) ભવિષ્ય માટે સુરક્ષા ગેરંટી
ઈરાને માંગણી કરી છે કે તેને લેખિત અને મજબૂત ગેરંટી આપવામાં આવે કે ભવિષ્યમાં તેના પર ફરી ક્યારેય યુદ્ધ થોપવામાં નહીં આવે.
3) નુકસાનની ભરપાઈ
યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાનને થયેલા આર્થિક અને ઢાંચાગત નુકસાનની ભરપાઈ માટે હર્જાનાની ગેરંટી પણ ઈરાને માગી છે.
4) તમામ મોરચાઓ પર હુમલા બંધ
ઈરાન મુજબ, માત્ર તેના પર નહીં પરંતુ વિસ્તારમાં સક્રિય તેના સમર્થનવાળા જૂથો પર થતા હુમલાઓ પણ બંધ થવા જોઈએ. એટલે કે તમામ મોરચાઓ પર યુદ્ધ વિરામ જરૂરી છે.
5) હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર સંપ્રભુ અધિકાર
સૌથી મહત્વની અને વિવાદાસ્પદ શરત એ છે કે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર ઈરાનના સંપ્રભુ અધિકારને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા મળે. આ જળમાર્ગ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગની શરત કેમ સૌથી મહત્વની છે?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ દુનિયાના સૌથી વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગોમાંથી એક છે. વિશ્વનું મોટું પ્રમાણમાં કાચું તેલ આ માર્ગથી પસાર થાય છે. અમેરિકા તેને “ફ્રી મેરિટાઈમ ઝોન” તરીકે જ રાખવા માંગે છે, જ્યારે ઈરાન પોતાના અધિકારને માન્યતા આપવાની માંગણી કરે છે.
જો ઈરાનની આ માંગ સ્વીકારવામાં આવે, તો વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણમાં મોટો ફેરફાર આવી શકે છે. પરંતુ અમેરિકા અને પશ્ચિમ દેશો માટે આ શરત માનવી લગભગ અશક્ય જેવી લાગે છે.
અમેરિકા શું ઓફર કરી રહ્યું હતું?
રિપોર્ટ્સ મુજબ, અમેરિકાનો 15 સૂત્રીય પ્રસ્તાવ મુખ્યત્વે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને નિયંત્રિત કરવા પર આધારિત હતો. તેમાં નીચેની વાતો સામેલ હતી:
- ઈરાનના તમામ પરમાણુ ક્ષમતાઓનો અંત
- યુરેનિયમ સંવર્ધન સંપૂર્ણ બંધ
- પરમાણુ હથિયાર બનાવવાનો પ્રયાસ નહીં કરવાની લેખિત પ્રતિબદ્ધતા
- હોર્મુઝ જળમાર્ગને ફ્રી મેરિટાઈમ ઝોન જાહેર કરવો
- બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ પર કડક મર્યાદાઓ
- હિઝબુલ્લાહ, હૂતી અને હમાસ જેવા પ્રોક્સી જૂથોને ટેકો બંધ કરવો
- 30 દિવસનું યુદ્ધવિરામ, જેથી આગળની ચર્ચા થઈ શકે
બદલામાં અમેરિકા શું આપવા તૈયાર હતું?
પ્રસ્તાવ મુજબ, જો ઈરાન આ શરતો સ્વીકારે તો અમેરિકા કેટલાક રાહત પગલાં લેવાનું વચન આપી રહ્યું હતું, જેમાં સામેલ હતું:
- પરમાણુ પ્રતિબંધો હટાવવું
- સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જી માટે મદદ
- સ્નેપબેક મેકેનિઝમ દૂર કરવો
- ભવિષ્યમાં પ્રતિબંધો આપમેળે પાછા ન આવે તેની ગેરંટી
આ નિર્ણયનો વૈશ્વિક અસર શું થઈ શકે?
ઈરાન દ્વારા પ્રસ્તાવ ફગાવ્યા બાદ માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિસ્તારમાં તણાવ વધવાની શક્યતા છે.
તેલની કિંમતોમાં વધારો
હોર્મુઝ જળમાર્ગ સાથે જોડાયેલો મુદ્દો હોવાથી કાચા તેલના ભાવમાં ઉછાળો આવી શકે છે. ભારત જેવા તેલ આયાતક દેશો માટે આ પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક બની શકે છે.
ક્ષેત્રમાં વધુ અસ્થિરતા
ઈરાનના પ્રોક્સી જૂથો પર હુમલા ચાલુ રહે તો લેબનોન, યેમન અને ગાઝા જેવા વિસ્તારોમાં તણાવ વધુ વધે તેવી શક્યતા છે.
શિપિંગ રુટ્સ પર જોખમ
લાલ સમુદ્ર અને ફારસી ખાડીમાં વ્યાપારી જહાજોની સલામતી પર પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે, જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને અસર કરશે.
આગળ શું થઈ શકે?
હાલના સંકેતો દર્શાવે છે કે બંને પક્ષોની શરતો એકબીજા થી સંપૂર્ણપણે વિરુદ્ધ છે. અમેરિકા ઈરાનને પરમાણુ અને સૈન્ય દૃષ્ટિએ નબળું કરવા માગે છે, જ્યારે ઈરાન અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોને વિસ્તારમાંથી પાછળ હટાવવા તથા નુકસાનની ભરપાઈ કરાવવા માંગે છે.
આ સ્થિતિમાં તરત કોઈ મધ્યમ માર્ગ દેખાતો નથી. જો કૂટનીતિક સ્તરે કોઈ નવી પહેલ નહીં થાય, તો આવનારા દિવસોમાં પ્રતિબંધો વધુ કડક બની શકે છે અને છૂટાછવાયા સૈન્ય અથડામણો ચાલુ રહી શકે છે.
ઈરાને અમેરિકાના પ્રસ્તાવને ફગાવીને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તે આ વખતે ઝુકવા તૈયાર નથી. “થોપાયેલું યુદ્ધ” અને “અંત અમે નક્કી કરીશું” જેવા નિવેદનો દર્શાવે છે કે તેહરાન કઠોર વલણ પર અડગ છે. હવે જોવાનું એ છે કે શું અમેરિકા પોતાની રણનીતિમાં ફેરફાર કરશે કે પછી મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ વધુ ઊંડો બનશે.
