શિક્ષણમાં 'નૂતન યુગ' નો પ્રારંભ - NCERT હવે સ્વાયત્ત ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી
ભારતની શિક્ષણ પ્રણાલીમાં પાઠ્યપુસ્તકોના નિર્માતા તરીકે જાણીતી સંસ્થા NCERT હવે એક નવા અને શક્તિશાળી અવતારમાં જોવા મળશે. કેન્દ્ર સરકારે યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) ની સલાહને માન્ય રાખીને NCERT ને 'ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી' નો દરજ્જો આપ્યો છે. આ માત્ર નામનો ફેરફાર નથી, પરંતુ શિક્ષણ જગતમાં એક મોટી સ્વાયત્તતાનો સંકેત છે. હવે NCERT અન્ય યુનિવર્સિટીઓની જેમ જ પોતાના સ્વતંત્ર કોર્સ ચલાવી શકશે, સંશોધન કરી શકશે અને સૌથી મહત્વનું એ કે તે હવે વિદ્યાર્થીઓને પોતાની 'ડિગ્રી' પણ એનાયત કરી શકશે. જાન્યુઆરી 2026 માં મળેલી મંજૂરી બાદ હવે આ પ્રક્રિયા અંતિમ તબક્કામાં છે.
નિર્ણયની પૃષ્ઠભૂમિ અને UGC ની ભૂમિકા
NCERT (નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ) એ વર્ષોથી ભારતની શાળાકીય શિક્ષણ પદ્ધતિનો આધારસ્તંભ રહી છે. UGC એક્ટ 1956 ની કલમ 3 હેઠળ ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી બનવા માટે સંસ્થાએ લાંબા સમય પહેલા પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.
શરતોનું પાલન: વર્ષ 2023 માં UGC એ 'લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ' (LOI) જારી કરીને કેટલીક શરતો મૂકી હતી.
સમીક્ષા: NCERT એ 2025 માં આ તમામ શરતો પૂર્ણ કર્યાનો અહેવાલ રજૂ કર્યો, જેની UGC ની નિષ્ણાત સમિતિએ ઝીણવટભરી તપાસ કરી.
અંતિમ મંજૂરી: જાન્યુઆરી 2026 માં UGC ની બેઠકમાં આ ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવને લીલી ઝંડી મળી હતી.
કઈ 6 પ્રમુખ સંસ્થાઓને મળશે આ લાભ?
આ નવા માળખા હેઠળ NCERT ની દેશભરમાં ફેલાયેલી 6 મુખ્ય સંસ્થાઓને એક કેમ્પસ તરીકે સામેલ કરવામાં આવી છે:
રીજનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એજ્યુકેશન (RIE), અજમેર: રાજસ્થાન અને ઉત્તર ભારતના શૈક્ષણિક સંશોધન માટે જાણીતું કેન્દ્ર.
રીજનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એજ્યુકેશન (RIE), ભોપાલ: મધ્યપ્રદેશ સહિત મધ્ય ભારતના શિક્ષકોની તાલીમ માટેનું મુખ્ય મથક.
રીજનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એજ્યુકેશન (RIE), ભુવનેશ્વર: પૂર્વ ભારતની શૈક્ષણિક જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરતી સંસ્થા.
રીજનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એજ્યુકેશન (RIE), મૈસુર: દક્ષિણ ભારતની શિક્ષણ પદ્ધતિમાં ક્રાંતિકારી ફેરફાર લાવનાર કેન્દ્ર.
નોર્થ ઇસ્ટ રીજનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એજ્યુકેશન (NERIE), શિલોંગ: પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા માટેનું કેન્દ્ર.
પંડિત સુંદરલાલ શર્મા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ વોકેશનલ એજ્યુકેશન, ભોપાલ: વ્યવસાયિક શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વર્ધન માટેની વિશેષ સંસ્થા.
સ્વાયત્તતાની સાથે જોડાયેલી કડક શરતો
યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો મળવાની સાથે જવાબદારીઓમાં પણ વધારો થયો છે. સરકાર અને UGC એ કેટલીક કડક શરતો મૂકી છે:
નાણાકીય શિસ્ત: સંસ્થા પોતાની કોઈ પણ સંપત્તિ કે ફંડ સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વગર ક્યાંય ટ્રાન્સફર કરી શકશે નહીં.
નફાનો અભાવ: NCERT કોઈપણ પ્રકારની વ્યાપારી કે નફાકારક પ્રવૃત્તિમાં સામેલ થઈ શકશે નહીં, તેનું મુખ્ય લક્ષ્ય માત્ર શિક્ષણ અને સંશોધન રહેશે.
નિયમોનું પાલન: એડમિશન પ્રક્રિયા, સીટોની સંખ્યા અને ફીનું માળખું UGC ના નિર્ધારિત નિયમો મુજબ જ રાખવું પડશે.
અભ્યાસક્રમ અને સંશોધનમાં નવો વળાંક
હવે NCERT માત્ર શાળાના પુસ્તકો પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે.
નવા કોર્સ: યુનિવર્સિટી તરીકે તે હવે ગ્રેજ્યુએશન, પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએશન અને ખાસ કરીને એજ્યુકેશન ક્ષેત્રે પ્રોફેશનલ કોર્સ શરૂ કરી શકશે.
પીએચડી (PhD): શિક્ષણશાસ્ત્રમાં ઉચ્ચ સ્તરીય સંશોધન માટે પીએચડી ના પ્રોગ્રામ્સને વેગ મળશે.
ઓફ-કેમ્પસ અને વિદેશી કેમ્પસ: નિર્ધારિત નીતિઓ હેઠળ NCERT હવે દેશના અન્ય ભાગોમાં કે વિદેશમાં પણ પોતાના સેન્ટર શરૂ કરવાની સત્તા ધરાવે છે.
ગુણવત્તા અને પારદર્શિતા માટે NIRF રેન્કિંગ
શિક્ષણની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે તે માટે NCERT એ દર વર્ષે NIRF (National Institutional Ranking Framework) માં ભાગ લેવો પડશે. આ ઉપરાંત, NAAC અને NBA જેવી રાષ્ટ્રીય કક્ષાની સંસ્થાઓ પાસેથી માન્યતા લેવી પણ ફરજિયાત રહેશે. આનાથી સંસ્થાની શૈક્ષણિક ગુણવત્તાનું વૈશ્વિક સ્તરે મૂલ્યાંકન થઈ શકશે.
શિક્ષક તાલીમમાં ક્રાંતિ
આ નિર્ણયનો સૌથી મોટો ફાયદો દેશના ભાવિ શિક્ષકોને થશે. NCERT હવે આધુનિક ટેકનોલોજી અને નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP-2020) મુજબ શિક્ષકોને ડિગ્રી સાથેની શ્રેષ્ઠ તાલીમ આપી શકશે. આનાથી દેશભરમાં શિક્ષણના સ્તરમાં મોટો સુધારો જોવા મળશે.